Środki ochrony roślin – redukcja dawek i sporządzanie mieszanin

Redukcja dawek środków ochrony roślin i sporządzanie mieszanin
Od wielu lat polscy rolnicy, w tym ogrodnicy, domagali się praw,
jakie mieli uprawiający rośliny w innych krajach Unii Europejskiej.
Jeśli nasze towary miały być konkurencyjne, musiały być wyprodukowane z
uwzględnieniem porównywalnych warunków prawnych i ekonomicznych.

Oszczędności

Rolnikom chodziło głównie o maksymalne ograniczenie kosztów
produkcji. Przy wzrastających cenach paliw i wynagrodzeniach pracowników
sposobu na oszczędności upatrywaliśmy m.in. w redukcji liczby
przejazdów maszynami. Najłatwiej można to uzyskać poprzez jednorazowy
zabieg, podczas którego można byłoby rozwiązać wiele problemów
występujących w danym agrotechnicznym terminie, np. zapobiec chorobie,
zwalczyć szkodniki i jednocześnie dokarmić roślinę, używając przy tym
środków/preparatów w mniejszych, niż zalecane, dawkach, a także
ograniczając zużycie wody. Korzystamy w ten sposób także ze
sprzyjających warunków pogodowych, zmniejszamy ugniatanie gleby i
roślin, lepiej organizujemy pracę.
Przez długi czas, ze względów prawnych, było to wyłącznie szczytem
marzeń. Te czasy jednak minęły i obecnie prawo dopuszcza sporządzanie
mieszanin zbiornikowych według koncepcji i proporcji opracowanych przez
użytkownika środków produkcji, czyli rolnika.

Mieszanie środków i redukcja dawek

W połowie 2011 r. (14 czerwca) weszło w życie we wszystkich krajach
UE rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) 1107/2009
dotyczące wprowadzania do obrotu środków ochrony roślin, według którego
nie są sprzeczne z prawem praktyki związane z redukcją dawek i
mieszaniem dowolnych środków ochrony roślin. Warunkiem jest jednak
przestrzeganie zasad dobrej praktyki ochrony roślin. Pracownicy PIORiN
nie mają prawa podczas kontroli wyciągać konsekwencji wobec rolników,
którzy w ewidencjach zabiegów środków ochrony roślin podadzą mniejszą
niż w etykiecie dawkę środka lub poinformują o łącznym stosowaniu
preparatów. Na poparcie tego faktu w ramce podaję wytyczne opublikowane
na stronie internetowej MRiRW.
Zatem wszyscy, którzy skorzystają z powyższych możliwości
ograniczania zużycia środków ochrony roślin czy stosowania mieszanin
zbiornikowych (z wyjątkiem tych uwzględnionych w etykietach), muszą mieć
świadomość, że ponoszą odpowiedzialność za: brak efektywności oraz
nadmierne pozostałości substancji aktywnych środków ochrony roślin w
owocach, dyskwalifikujące partie towaru z obrotu, fitotoksyczność danej
mieszaniny czy zniszczenie opryskiwacza. W ww. przypadkach producent lub
dystrybutor środka ochrony roślin nie będzie uwzględniał reklamacji.

O tabeli mieszania

Wobec wyżej określonych zasad, korzystanie z informacji zawartych w
tabelach mieszania, publikowanych w wydawnictwach popularnych, nie
zwalnia rolnika z odpowiedzialności związanej z niepowodzeniem po
wykorzystaniu sugerowanej mieszaniny. Znowu okazuje się, że z wolnością
mamy problem… Nikt, poza rolnikiem, nie poniesie konsekwencji za
zniszczony (zapchaną instalację) sprzęt ochrony, jeśli po zmieszaniu
proponowanych w tabeli komponentów dojdzie do wytrącenia się osadów, w
tym nierozpuszczalnych. Mieszanina taka może okazać się udaną pod
względem fizycznym, niekoniecznie jednak pod względem chemicznym. Brak
pożądanej skuteczności, fitotoksyczność, a także znaczne przekroczenie
pozostałości w płodach rolnych, to także efekt swobód ostatnio danych
rolnikowi odnośnie do użytkowania środków ochrony. Zadośćuczynienia za
straty materialne wynikające z wymienionych wcześniej sytuacji można, co
prawda, dochodzić z powództwa cywilnego, ale sprawa zdaje się być na
starcie przegrana. W takiej tabeli nikt bowiem nie podaje proporcji
mieszanych składników, warunków łączenia komponentów czy postępowania z
mieszaniną. Rolnik po zmieszaniu komponentów sam musi sprawdzić
zachowanie się takiej cieczy roboczej – zarówno pod względem fizycznym,
jak i chemicznym. O ile fizyczne właściwości roztworu są łatwe do
ocenienia, tak chemizm, skuteczność biologiczna, prędkość rozkładu
poszczególnych składowych substancji czynnych, długość działania, czas
zalegania i poziom pozostałości nie są możliwe do określenia bez
szczegółowych badań laboratoryjnych. W ostatnich latach niewiele
koncernów chemicznych zlecało badania związane z oceną mieszanin tzw.
międzykoncernowych (łączenia środków należących do różnych firm
agrochemicznych). Owszem, zainteresowaniem cieszyły się badania
możliwości mieszania ze sobą środków jednego koncernu, ale te dane są
dostępne w etykietach-instrukcjach stosowania wykorzystanych do
mieszaniny środków. Takie informacje podajemy także w naszych
programach, z uwzględnieniem dokładnych dawek poszczególnych składowych
na hektar uprawy.

O zasadach mieszania

Skoro na rolnika spadła pełna odpowiedzialność za dowolne stosowanie
środków ochrony roślin, warto podać kilka zasad (jest to na pewno
praktyczniejsze), jak sporządzić mieszaninę, aby, chociaż pod względem
fizycznym, była bezpieczna dla użytkownika i maszyny.

  • Konieczne jest przestrzeganie zasad BHP, m.in. do sporządzania
    mieszaniny środków ochrony roślin przystępujemy wyposażeni w środki
    ochrony osobistej (ubranie ochronne, fartuch, rękawice, maska/i na
    twarz, nos i oczy, nakrycie głowy).
  • Mieszaninę sporządzamy w pomieszczeniu niedostępnym dla osób
    postronnych, głównie dzieci, dobrze wentylowanym, gdyż na pewno dojdzie
    do ulatniania się par mieszaniny. W pomieszczeniu tym przebywamy tylko
    wtedy, gdy jest to wskazane do zmieszania komponentów i oceny efektu.
  • Do przygotowania mieszaniny używamy składników w proporcjach takich samych, jak ostatecznie na hektar uprawy.
  • Wodę do doświadczenia pobieramy z tego samego źródła, tak aby miała porównywalne cechy i temperaturę.
  • Należy przestrzegać kolejności mieszania komponentów.
  • Nie wolno dopuścić do rozwarstwienia się mieszaniny, dlatego
    przygotowujemy ją bezpośrednio przed użyciem (aby nie doszło do
    niepożądanych reakcji chemicznych, wynikających z długotrwałego
    przetrzymywania roztworu), nie przetrzymujemy w zbiorniku opryskiwacza,
    kontrolujemy prawidłową pracę mieszadła.

Kolejność mieszania komponentów

  • W przypadku, gdy przygotowujemy mieszaninę np. środków ochrony
    roślin z nawozami, w oddzielnych pojemnikach sporządzamy roztwory – w
    jednym mieszaninę nawozów, w drugim środków ochrony roślin. Najpierw
    należy do wody (zbiornik wypełniony do połowy) dodawać przy włączonym
    mieszadle roztwór nawozu/ów, a po dokładnym wymieszaniu, w następnej
    kolejności (zawsze jako ostatni), powoli, aby nie doszło do kłaczenia –
    środek/i ochrony roślin. Należy pamiętać, że rozpuszczanie siarczanu
    magnezowego (proces egzotermiczny) podnosi nieznacznie temperaturę wody,
    natomiast rozpuszczanie mocznika (proces endotermiczny) znacznie obniża
    temperaturę roztworu. Wiedząc o tych procesach, trzeba mieć na uwadze,
    że woda używana do mieszaniny, której komponentem jest mocznik, powinna
    być ciepła (można dolać do pobranej ze źródła kilka wiader specjalnie
    podgrzanej wody), aby nie doszło do szoku termicznego – w efekcie
    uszkodzenia rozgrzanych roślin zbyt zimną cieczą roboczą.
  • W przypadku, gdy przygotowujemy mieszaninę np. środków ochrony
    roślin, należy przy tym przestrzegać kolejności dodawania ś.o.r. według
    ich form użytkowych (tabela):

    • najpierw zawiesiny,
    • następnie emulsje,
    • na końcu roztwory.
  • W przypadku, gdy przygotowujemy mieszaninę np. środków ochrony
    roślin z adiuwantem, nieprawidłowe własności cieczy roboczej mogą być
    efektem wlewania do zbiornika opryskiwacza bezpośrednio adiuwantu bez
    jego wcześniejszego rozcieńczenia wodą. Należy zatem rozcieńczyć
    adiuwant przed jego dodaniem.

 TAB. Kolejność mieszania środków ochrony roślin według form użytkowych

Kilka wskazówek technicznych

Ilość środka. Przystępując do próby mieszania
składników, należy precyzyjnie odmierzyć ilość środka, także jeśli
robimy wstępną próbę łączenia komponentów. Do przygotowania 0,1% roztworu rozpuszczamy 100 g środka w 100 l rozpuszczalnika
(w naszym przypadku – wody). Jeśli zatem próbkę wykonujemy w 200 ml
wody, to proporcjonalnie dodajemy 200 mg środka, aby uzyskać roztwór 1%.
Pomocne
0,1% = 100 g środka w 100 l wody
1 kg = 1000 g = 1000 000 mg; 1 g = 1000 mg; 1 mg = 0,000001 kg
1 l = 1000 ml; 1 ml = 0,001 l; 10 ml = 0,01 l; 100 ml = 0,1 l
W przypadku, gdy zalecana dawka środka na hektar wynosi 2,5 l (przy zalecanej dawce wody np. 200 l/ha), aby zrobić próbę w 100 ml wody wyliczamy dawkę środka (X) wg proporcji:
2,5 l – 200 l
X – 100 ml (0,1 l)
X = 2,5 x 0,1/200 = 0,25/200 = 0,00125 l = 1,25 ml
Do przygotowania próbnej mieszaniny (w 100 ml wody) potrzeba nam zatem 1,25 ml środka.

Mieszanie

Zgodnie z podanymi powyżej zasadami mieszania, do naczynia wlewamy środki w podanej kolejności.
Energicznie
mieszamy roztwór, stwarzając warunki podobne do panujących w zbiorniku
opryskiwacza. Mieszanie musi trwać co najmniej kilka minut.
Zamknięty pojemnik odwracamy około 30 razy.
Podczas
mieszania (rys. 1) obserwujemy powstały roztwór, czy jest klarowny
(rys. 2), w jakim czasie doszło do jego doskonałego zmieszania, czy na
wierzchu tworzy się piana itp.
Badamy jego pH – najlepiej, aby
wynosiło około 7,0, ale do przyjęcia są wartości (w zależności od
traktowanych roślin) w granicach 4,0–9,0.
Następnie odstawiamy
roztwór, aby po kilku, co najmniej 15–30 minutach sprawdzić, jak się
zachowuje, w jakim czasie np. doszło do rozwarstwienia
(niejednorodności), czy nie powstał np. nierozpuszczalny osad lub
kłaczki
(rys. 3), złogi (w tym celu ponownie mieszamy), czy
wydzielił się olej, „śmietanka”, czy nie doszło do „zważenia”, w jakim
okresie zniknęła piana lub zaczęła się intensywniej tworzyć.
Jeśli
roztwór zaczął się pienić (rys. 4) czy wytwarzać opary, obserwujemy po
odstawieniu, w jakim czasie piana lub opary zniknęły albo czy nie stały
się intensywniejsze, nawet do tego stopnia, że wydostają się na zewnątrz
pojemnika (rys. 5). Jeśli roztwór jest klarowny i się nie pieni, nie
rozwarstwia, można przypuszczać, że pod względem fizycznym taka
mieszanina jest bezpieczna dla sprzętu technicznego (opryskiwacza).
O
ile jest czas, można dodatkowo wykonać próbę pod względem właściwości
chemicznych mieszaniny – opryskując roślinę wytypowaną do prób. Dzięki
temu przekonujemy się, czy uzyskana mieszanina nie jest fitotoksyczna,
nie jest niebezpieczna dla środowiska, w jakim stopniu rozprzestrzenia
się po powierzchni rośliny, w jakim czasie do niej wnika, wysycha na
powierzchni, jak reagują i w jakim czasie potraktowane nią agrofagi.
Do
momentu zbadania płodów rolnych na obecność pozostałości środków
ochrony roślin, azotanów czy azotynów, nie będziemy jednak znali jej
właściwości pod względem bezpieczeństwa żywności. Na takie wyniki musimy
czekać do końca sezonu, a nawet do wyjęcia płodów z przechowalni.
UWAGA!
Nawet znane i dobrze przebadane mieszaniny mogą
przy kompleksie niekorzystnych warunków (środowiskowych, klimatycznych i
technicznych) wywołać negatywne efekty (nieskuteczność,
fitotoksyczność)! Dlatego wskazana jest duża ostrożność!

Podsumowanie zasad mieszania
woda w zbiorniku opryskiwacza (1/2 objętości)
+ roztwór mocznika
woda z mocznikiem
+ roztwór nawozów mikroelementowych
woda + mocznik + nawozy mikroelementowe
+ roztwór środka ochrony roślin (lub środków)
woda + mocznik + nawozy mikroelementowe + środki ochrony roślin (w tym adiuwant wcześniej rozcieńczony, jako ostatni)
+ woda do pełnej objętości zbiornika

Redukcja dawek środków ochrony roślin

Udogodnienie to, wpływające m.in. na sporą oszczędność finansów,
wykorzystuje się głównie w przypadku herbicydów. Efektywność stosowania
środka w postaci systemów dawek dzielonych czy mikrodawek jest
spektakularna. Często wobec pojawiających się młodych chwastów skuteczna
dawka środka może być dużo mniejsza niż zalecana w etykiecie-instrukcji
stosowania. Podobne oszczędności możemy uzyskać, wykorzystując
fungicydy we wczesnych etapach wzrostu i rozwoju roślin wieloletnich.
Zdecydowanie mniej środka i wody potrzeba, gdy liście drzew czy krzewów
zaczynają się wykształcać, niż gdy są w pełni rozwinięte. Wyjątkiem jest
wczesnowiosenne zwalczanie przędziorków, zimujących form mszyc,
miodówek czy wykorzystywanie środków powierzchniowych (kontaktowych). W
tym przypadku dawka cieczy roboczej musi być na tyle duża, aby
gwarantowała dotarcie do wszystkich zakamarków (m.in. zagłębień u nasady
konarów czy gałęzi, szczelin w korze) i dokładnie pokryła chronioną
powierzchnię.
Należy jednak pamiętać, że zmniejszenie dawki środka
może przyczyniać się do szybkiego wywołania odporności na daną
substancję czynną (grupę o takim samym mechanizmie działania) u
zwalczanych obiektów.

* * *
Obowiązek przestrzegania zapisów
etykiety został ograniczony jedynie do tych określonych w niej wymagań,
które mają istotne znaczenie dla zdrowia człowieka oraz dla
bezpieczeństwa środowiska naturalnego, tj. m.in.:
  • maksymalnej dawki środka ochrony roślin,
  • okresu pomiędzy ostatnim zastosowaniem środka ochrony roślin a zbiorem,
  • maksymalnej liczby zastosowań środka ochrony roślin w ciągu roku.
Nie ma natomiast obowiązku
przestrzegania zapisów etykiety środka ochrony roślin (zgodnie z
przepisami rozporządzenia nr 1107/2009), dotyczących:
  • jego minimalnej dawki,
  • możliwości łączenia go z innymi agrochemikaliami (chyba że
    etykieta zawierałaby wyraźny zakaz łączenia środka ochrony roślin z
    określonymi chemikaliami, ze względu na związane z tym
    niebezpieczeństwo).
Jednocześnie, zgodnie z definicją
„dobrej praktyki ochrony roślin”, określoną w art. 3 pkt 18
rozporządzenia nr 1107/2009, zabiegi z użyciem środków ochrony roślin
stosowanych do danych roślin lub produktów roślinnych, zgodnie z
warunkami dozwolonego stosowania, są wybierane, dawkowane i planowane
tak, aby zapewnić akceptowalną skuteczność przy minimalnej niezbędnej
ilości, z właściwym uwzględnieniem miejscowych warunków oraz możliwości
zwalczania metodami mechanicznymi i biologicznymi.
Pamiętaj:
  1. Sposób stosowania środka ochrony roślin, opisany w etykiecie
    tego środka, jest wynikiem wielu badań laboratoryjnych i polowych.
    Producent środka ponosi odpowiedzialność za jego niewłaściwe działanie
    tylko wtedy, kiedy zastosowany był on zgodnie z etykietą. W przypadku
    zastosowania dawek zredukowanych lub łącznego stosowania
    agrochemikaliów, które nie są ujęte w etykiecie, odpowiedzialność
    spoczywa na stosującym.
  2. Stosowanie dawek obniżonych może prowadzić do wykształcenia
    odporności na substancje aktywne środków ochrony roślin u organizmów
    zwalczanych. W związku z tym, decyzje o zastosowaniu środka ochrony
    roślin w dawce niższej od zalecanej w etykiecie muszą być podejmowane z
    dużą ostrożnością, w oparciu o wiedzę, doświadczenie i obserwacje lub
    profesjonalne doradztwo.
  3. Stosując dawki dzielone środka ochrony roślin, nie można naruszać wymagań dotyczących:
  • odstępów czasu między poszczególnymi zabiegami,
  • maksymalnej liczby zastosowań danego środka w sezonie,
  • maksymalnej dawki środka ochrony roślin na ha, jaka może być
    zastosowana w trakcie sezonu wegetacyjnego, jeżeli zostały one
    określone w etykiecie tego środka.
www.minrol.gov.pl
* * *
(Artykuł za serwisem: sadinfo.pl autor: Katarzyna Kupczak, redakcja „Hasła Ogrodniczego”
)